του Γιάννη Κουμζή
Εκπαιδευτικού στο Β’1 τμήμα
Σεπτέμβριος 2024! Μια ακόμη σχολική χρονιά ξεκινά! Κι εκεί που πιστεύουμε πως κινούμαστε σε ένα φάσμα ανεπτυγμένου πολιτισμού φαινόμενα τρομοκρατίας, ρατσισμού, δολοφονιών, ναρκωτικών και πολέμων μας επαναφέρουν σε μια παλαιολιθική εποχή νεατερνταλισμού. Μήπως ήρθε η ώρα να υπενθυμίσουμε στον εαυτό μας την αξία της ηθικής και πώς θα μπορέσουμε να συμβάλλουμε στην ηθική ανάπτυξη των παιδιών μας;
Νομίζετε πως η σχολική τάξη βρίσκεται στο απυρόβλητο της ηθικής; Κι όμως, καθημερινά, δάσκαλοι και μαθητές, ερχόμαστε αντιμέτωποι με αλλεπάλληλα ηθικά διλήμματα και ηθικές αποφάσεις. Αδικίες, κλεψιές, ψέματα, εκφοβισμοί, βία. Θέλουμε, οι μαθητές μας να είναι καλοί, ειλικρινείς, συνετοί δίκαιοι και ενάρετοι. Επίσης, θέλουμε οι μαθητές μας να συμπεριφέρονται καλά σε όλες τις συνθήκες, σύμφωνα με έναν εσωτερικευμένο κώδικα συμπεριφοράς που αντικατοπτρίζει αυτά τα επιθυμητά χαρακτηριστικά. Κάπως δύσκολο δεν είναι αυτό; Όπως είπε κάποτε ο Mark Twain: «Να κάνεις πάντα το σωστό. Αυτό θα ικανοποιήσει μερικούς και θα καταπλήξει τους υπόλοιπους». Πώς μπορούμε άραγε εμείς οι δάσκαλοι, να «δημιουργήσουμε» ηθικούς μαθητές ως ανάχωμα σε μια ηθική και κοινωνική σήψη που ξεπροβάλλει στην καθημερινότητα μας;
Την απάντηση σε αυτό, το ίσως και άλυτο, ερώτημα δίνει o ψυχολόγος L. Kohlberg ο οποίος έχει ασχοληθεί εκτενώς με την ηθική ανάπτυξη και είναι γνωστός για το ηθικό δίλημμα. Ανέπτυξε, δηλαδή, τις ιδέες του, παρουσιάζοντας στα παιδιά σειρά ηθικών διλημμάτων και ρωτώντας στη συνέχεια τι θα έκαναν και γιατί θα το έκαναν. Τα διλήμματα ήταν πραγματικές ή φανταστικές συγκρούσεις που ανάγκαζαν τα παιδιά να πάρουν αποφάσεις βάσει των ηθικών τους συλλογισμών. Οι διάλογοι μεταξύ εκπαιδευτικού και μαθητών δίνουν ερέθισμα για σκέψη και ανιχνεύουν την ηθική βάση της σκέψης των ανθρώπων. Είναι πραγματικές ή φανταστικές συγκρούσεις που συνεπάγονται αντιμαχόμενους ισχυρισμούς, για τους οποίους δεν υπάρχει σαφής και ηθικά σωστή λύση. Ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο των παιδιών η επίλυση των ηθικών διλημμάτων ξεκινά από απλά περιστατικά και μπορεί να φτάσει μέχρι και σύνθετα.
Σημασία σε αυτή τη διαδικασία επίλυσης ηθικών διλημμάτων έχει το ερώτημα «γιατί». Για παράδειγμα, έρχεται στην τάξη μας ένα αλλοδαπό κοριτσάκι και μερικοί συμμαθητές που είναι φίλοι μας το κοροϊδεύουν. Εμείς, θα προβάλλαμε αντίσταση σε αυτή την κακή συμπεριφορά με κίνδυνο τη φιλία μας ή θα αφήναμε αυτή τη νοσηρή κατάσταση ανεξέλεγκτη μέσα στην ασφάλεια της φιλίας μας; To γιατί θα επιλέγαμε την πρώτη ή την δεύτερη απάντηση πρέπει οπωσδήποτε να δικαιολογηθεί και να συζητηθεί διότι έτσι οι μαθητές εντοπίζουν το δίλημμα και ανακαλύπτουν το δικό τους επίπεδο ηθικής σκέψης. Τα ηθικά διλήμματα είναι καλό να εκπορεύονται από σχολικά παραδείγματα τα οποία έχουν άξια και απασχολούν τους μαθητές μας. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να περιπλέξουν τις συνθήκες του διλήμματος ακόμη περισσότερο έτσι ώστε να αναδείξουν πως η ηθική έχει διάφορα επίπεδα και μπορεί να επηρεαστεί από διαφορετικές καταστάσεις.
Γενικά, μία αποτελεσματική ηθική διδασκαλία χρειάζεται να στηρίζεται σε ορισμένους ηθικούς πυλώνες οι οποίοι δεν κτίζονται εν μία νυκτί. Η ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης, αμοιβαίου σεβασμού, δικαιοσύνης και ευρύτερης ευαισθησίας-ενσυναίσθησης είναι κάτι που αναπτύσσεται σταδιακά και θέλει αρκετό χρόνο και προσπάθεια. Σε αυτή την προσπάθεια, βέβαια χρειαζόμαστε συνοδοιπόρους και τους γονείς διότι χωρίς τους τελευταίους η ηθική των παιδιών δεν αποκτά σταθερά ερείσματα. Η σωστή ηθική των παιδιών οφείλει να περάσει από τη θεωρία στην πράξη και να γίνει βίωμά τους. Ο αναδρασιακός αυτός βρόγχος θεωρίας-πράξης σε συνάρτηση με τη συνεργασία της οικογένειας και της ευρύτερης κοινότητας με το σχολείο, είναι τα συστατικά που θα οδηγήσουν στην κοινωνική αλλαγή και σε στέρεα ηθική ανάπτυξη.
Θα μπορούσαμε να πούμε πολλά! Το σίγουρο είναι πως η ηθική έκπτωση της κοινωνίας παραμένει. Η μόνη μας ελπίδα για αλλαγή είναι τα παιδιά μας! Ας τα βοηθήσουμε να σώσουν ό,τι σώζεται!
Γιάννης Κουμζής
Εκπαιδευτικός στη Β’1 τάξη
Views: 6
